Τι άνθρωπο διαμορφώνει το σύγχρονο σχολείο;

 

Η κρίση νοήματος στην εκπαίδευση και η ανάγκη φιλοσοφικού επαναπροσδιορισμού

Το δημόσιο εκπαιδευτικό σύστημα δεν βρίσκεται σε κρίση λειτουργικότητας. Αντιθέτως, λειτουργεί με αυξανόμενη οργανωτική αποτελεσματικότητα, ενσωματώνοντας ψηφιακά εργαλεία, μηχανισμούς αξιολόγησης και ποσοτικοποιημένα κριτήρια απόδοσης. Ωστόσο, η ουσιαστική πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα η εκπαίδευση δεν είναι τεχνική ή διοικητική. Είναι βαθιά ανθρωπολογική και παιδαγωγική.

Το κρίσιμο ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι: ποιον άνθρωπο επιδιώκει να διαμορφώσει το σχολείο;

Η κρίση ως κρίση ευθύνης και νοήματος

Η Χάνα Άρεντ είχε επισημάνει ότι η εκπαίδευση καταρρέει όταν οι ενήλικοι αποσύρονται από την ευθύνη τους απέναντι στον κόσμο που παραδίδουν στις επόμενες γενιές. Όταν η παιδεία παύει να αποτελεί πράξη ανάληψης ευθύνης, το σχολείο μετατρέπεται από χώρο μύησης στον κοινό κόσμο σε μηχανισμό διαχείρισης του παρόντος.

Σήμερα, η εκπαίδευση οργανώνεται κυρίως γύρω από μετρήσιμους δείκτες: επιδόσεις, δεξιότητες, αποτελεσματικότητα, αξιολόγηση. Η γνώση συχνά αντιμετωπίζεται ως εργαλειακό κεφάλαιο, ο μαθητής ως φορέας πιστοποιήσιμων δεξιοτήτων και ο εκπαιδευτικός ως διαχειριστής διαδικασιών.

Ο παιδαγωγός Γκερτ Μπίστα έχει περιγράψει αυτή τη μετατόπιση ως υποκατάσταση της παιδαγωγικής από μια στενά μαθησιοκεντρική λογική, όπου το ερώτημα «ποιος γίνεται ο μαθητής;» αντικαθίσταται από το «τι μαθαίνει και πώς μετριέται;». Όταν η εκπαίδευση περιορίζεται στη μάθηση ως τεχνική διαδικασία, αποσύρονται τα θεμελιώδη ερωτήματα σκοπού, προσανατολισμού και ευθύνης.

Η τεχνολογική επιτάχυνση και η αναδιαμόρφωση της ανθρώπινης εμπειρίας

Η ραγδαία ανάπτυξη της ψηφιακής τεχνολογίας επιτείνει τη μετατόπιση αυτή. Ο φιλόσοφος Μπερνάρ Στιγκλέρ υπογράμμισε ότι η τεχνολογία δεν αποτελεί ουδέτερο εργαλείο, αλλά δύναμη που αναδιαμορφώνει τη μνήμη, την προσοχή και την επιθυμία. Το σχολείο καλείται να λειτουργήσει σε ένα περιβάλλον μόνιμης διάσπασης προσοχής και διαρκούς επιτάχυνσης.

Παράλληλα, ο Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν περιγράφει τον σύγχρονο άνθρωπο ως υποκείμενο αυτοεκμετάλλευσης, εγκλωβισμένο σε ένα καθεστώς αδιάκοπης απόδοσης. Αντί το σχολείο να λειτουργεί ως πεδίο κριτικής απόστασης και αντίστασης στην επιτάχυνση, συχνά αναπαράγει τη λογική της συνεχούς επίδοσης και της συγκριτικής αξιολόγησης.

Ήδη από τη δεκαετία του 1990, ο Νιλ Πόστμαν είχε προειδοποιήσει ότι κάθε τεχνολογία ευνοεί συγκεκριμένες μορφές σκέψης και αποδυναμώνει άλλες. Η άκριτη ενσωμάτωσή της στην εκπαίδευση ενδέχεται να ενισχύσει την ταχύτητα και τη λειτουργικότητα, αλλά να περιορίσει τη στοχαστικότητα και την ικανότητα κριτικής κρίσης.

Από τη μάθηση στην αυτονομία: Η ελληνική φιλοσοφική παράδοση

Η προβληματική αυτή δεν είναι ξένη προς την ελληνική σκέψη.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης όριζε την παιδεία ως προϋπόθεση αυτονομίας – ως ικανότητα αμφισβήτησης ακόμη και των ίδιων των θεσμών που μας διαμορφώνουν.

Ο Χρήστος Γιανναράς ανέδειξε την κρίση της εκπαίδευσης ως απώλεια του προσώπου και του νοήματος, επισημαίνοντας ότι η τεχνοκρατική προσέγγιση υποβαθμίζει τη σχέση και την υπαρξιακή διάσταση της παιδείας.

Ο Ιβάν Ίλιτς είχε ήδη υπογραμμίσει τον κίνδυνο οι εκπαιδευτικοί θεσμοί να παράγουν εξάρτηση αντί για αυτονομία, συγχέοντας τη μάθηση με την πιστοποίηση.

Η λειτουργική επιτυχία και το υπαρξιακό έλλειμμα

Το σύγχρονο σχολείο δεν αποτυγχάνει διοικητικά. Παράγει αποφοίτους ικανούς να λειτουργούν μέσα σε σύνθετα συστήματα, να προσαρμόζονται σε μεταβαλλόμενα περιβάλλοντα και να ανταποκρίνονται σε μετρήσιμες απαιτήσεις.

Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει:
Είναι οι νέοι αυτοί άνθρωποι προετοιμασμένοι να αναμετρηθούν με υπαρξιακά, ηθικά και κοινωνικά διλήμματα που δεν προσφέρονται για άμεση χρησιμότητα ή γρήγορη ανταμοιβή;

Η κοινωνία που διαμορφώνεται μέσα από ένα τέτοιο εκπαιδευτικό μοντέλο δεν είναι αυταρχική ούτε βίαιη. Είναι οργανωμένη και λειτουργική. Ωστόσο, ενδέχεται να στερείται βάθους, αντοχής σε κρίσεις και ικανότητας μακρόπνοου προσανατολισμού.

Η ανάγκη φιλοσοφικού θάρρους στην εκπαιδευτική πολιτική

Οι σύγχρονες εκπαιδευτικές πολιτικές επικεντρώνονται κυρίως στη μετρησιμότητα, στην αξιολόγηση και στον ψηφιακό εκσυγχρονισμό. Η αξιολόγηση εφαρμόζεται χωρίς ευρέως συμφωνημένο παιδαγωγικό σκοπό. Η τεχνολογία εισάγεται χωρίς επαρκή ανθρωπολογικό προβληματισμό. Η παιδαγωγική αυθεντία του εκπαιδευτικού συχνά περιορίζεται σε διοικητικό ρόλο.

Η εκπαίδευση, ωστόσο, δεν μπορεί να εξαντλείται σε τεχνικές μεταρρυθμίσεις. Χρειάζεται σαφή προσανατολισμό ως προς τον τύπο ανθρώπου που επιδιώκει να διαμορφώσει.

Το κρίσιμο δίλημμα είναι σαφές:
Θέλουμε ένα σχολείο που θα παράγει λειτουργικούς χρήστες συστημάτων ή ανθρώπους ικανούς να κρίνουν, να αναλαμβάνουν ευθύνη, να αντέχουν στον χρόνο και να νοηματοδοτούν τη ζωή τους;

Η επιλογή αυτή δεν είναι ιδεολογική αντιπαράθεση. Είναι βαθιά παιδαγωγική απόφαση.

Όσο το ερώτημα αυτό παραμένει στο περιθώριο, το σχολείο θα συνεχίσει να λειτουργεί άριστα σε επίπεδο μηχανισμών, κινδυνεύοντας όμως να διαμορφώνει έναν νέο άνθρωπο επαρκή στις διαδικασίες, αλλά εσωτερικά αποσυνδεδεμένο από το ουσιαστικό νόημα της παιδείας.