H μαντίλα στα σχολεία της Τουρκίας

Πέρασε, χωρίς ιδιαίτερο σχολιασμό σε  ελληνικές εφημερίδες  και  Μ.Μ.Ε., η είδηση πως δεν ισχύει πλέον η απαγόρευση να φορούν τα μικρά κορίτσια, μαντίλα. Η μαντίλα επιτράπηκε για τις φοιτήτριες στα Πανεπιστήμια το 2008 και τις εργαζόμενες στο δημόσιο.  Τώρα αίρεται η απαγόρευση δεκαετιών και αυτό επιτρέπεται από την Ε΄ Δημοτικού. Δηλαδή από 10 ετών και πάνω.   «Οι μαθήτριές μας λαχταρούσαν την άρση της απαγόρευσης, δήλωσε ο αντιπρόεδρος της Τουρκικής Κυβέρνησης Μπουλέντ Αρίντς. Σύμφωνα με τις ισλαμικές παραδόσεις τα κορίτσια πρέπει να φορούν τη μαντίλα πριν μπουν στην εφηβεία.» Η απόφαση αυτή προκάλεσε ήδη αντίδραση από την ομοσπονδία εκπαιδευτικών και ορισμένα συνδικάτα. «Η κοινωνία στρέφεται προς τον Μεσαίωνα με την

εκμετάλλευση της πίστης. Τώρα είναι ώρα των παιδιών να γίνουν όργανα των πολιτικών, χρησιμοποιώντας τη Θρησκεία. Η απόφαση αυτή θα προκαλέσει τραύματα στη χώρα που τώρα έχει κοσμικό χαρακτήρα εκπαίδευσης» δήλωσε ο πρόεδρος της ομοσπονδίας εκπαιδευτικών.  (Πρώτο θέμα gr, 27.9). Από την πλευρά της κυβέρνησης όμως υπήρξε απάντηση: «Αν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι διαδήλωναν κατά της άρσης της απαγόρευσης της μαντίλας, εκατομμύρια άλλοι την υποστηρίζουν», τονίζει ο Γ. Γιακίς, βουλευτής του τουρκικού κοινοβουλίου. (SKAI.gr, 27.9).

Ασφαλώς και οι δύο αυτές συγκρουόμενες θέσεις απηχούν την πραγματικότητα των εξελίξεων στην Τουρκία μετά την άνοδο στην εξουσία του  Κόμματος της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, υπό την αρχηγία του ισλαμιστή χαρισματικού ηγέτη  Ταγίπ Ερντογκάν, μέχρι πρόσφατα  πρωθυπουργού και από τον περασμένο Αύγουστο,  εκλεγμένου Προέδρου της χώρας. Η άνοδος αυτή οφείλεται στις μεγάλες επιτυχίες του για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας και την παρουσία της  στη διεθνή πολιτική σκηνή. Συμβολή που όχι μόνον δεν αμφισβητείται αλλά εκθειάζεται από πολύ διακεκριμένους εκπροσώπους του πνεύματος της δικής μας χώρας. Ενδεικτικά αναφέρω τις απόψεις του κ. Χρήστου Γιανναρά, στην επιφυλλίδα του στην εφ. Καθημερινή,  της 14ης Σεπεμβρίου, με τίτλο «Εκσυγχρονισμός χωρίς απώλειες ταυτότητας»: «Το δίδυμο Ερντογκάν – Νταβούτογλου τολμάει να φιλοδοξεί την άσκηση πολιτικής όχι απλώς διαχειριστικής. .. επιχειρούν να σώσουν   τη χώρα τους από τον πρωτογονισμό του  ”oικονομισμού”   ως μοναδικής απολυτοποιημένης αξίας… Μην ξεχνάμε ότι ο Ερντογκάν φυλακίστηκε για τα πιστεύω του.. Ασκεί πολιτική γιατί πιστεύει σε κάτι, αυτό και μόνο το στοιχείο τον καθιστά μετα-μοντέρνο-  η μαντίλα της γυναίκας του πρωθυπουργού σε ένα κεμαλικό κράτος (όχι σε κάποιο θεοκρατικό καθεστώς παρανοϊκής θρησκοληψίας) είναι μπαϊράκι απελευθέρωσης από την απανθρωπία του μηδενισμού στις κοινωνίες του υλιστικού μονοδρόμου» (ο τονισμός δικός μου). Κατά τον κ. Γιανναρά «ο θρίαμβος του διδύμου Ερντογκάν – Νταβούτογλου φέρνει την Τουρκία  πολύ κοντά στο μεταμοντέρνο», το οποίο ταυτίζει με την αλλοτρίωση, την αχρήστευση, εκφαυλισμό της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, την υποταγή στους νόμους του μάρκετινγκ.»  (ο τονισμός στο κείμενο).  Η έννοια όμως του μεταμοντέρνου, όπως έχει από τις τελευταίες δεκαετίες του περασμένου αιώνα δοθεί από φιλοσόφους και πολιτικούς επιστήμονες, έχει ένα διαφορετικό περιεχόμενο.

Είναι ασφαλώς πραγματικότητα  ότι η ισλαμική θρησκεία αποτελεί για τους μουσουλμάνους και δίκαιο, το οποίο καθορίζει με κάθε λεπτομέρεια τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία.  Και οι κανόνες εξωτερικής εμφάνισής της πηγάζουν επίσης από το Κοράνι. Από τους βασικότερους εξ αυτών είναι η κάλυψη της κεφαλής των γυναικών με τη λεγόμενη μαντίλα (veil). H επανάσταση του Κεμάλ, στα ερείπια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας οικοδόμησε το νέο κοσμικό εθνικό κράτος, την Τουρκική Δημοκρατία το 1923. Ιδιαίτερα το θέμα της εκκοσμίκευσης του κράτους, η οποία υπήρξε ουσιώδης για τον εξευρωπαϊσμό της χώρας, άρχισε με την κατάργηση του ιερού ισλαμικού νόμου της Σαρία το 1926 και την αντικατάστασή του με τον Ελβετικό Αστικό Κώδικα. Ολοκληρώθηκε με τις συνταγματικές αναθεωρήσεις του 1928 και 1937 που καθόριζαν τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους.  Όμως ο ρόλος της θρησκείας δεν έπαυσε να λειτουργεί ως ενοποιητικό στοιχείο. Το πολιτικό Ισλάμ παρέμενε ισχυρό. Ιδιαίτερα  τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται μια «αποκαθήλωση του κεμαλικού προτύπου του κοσμικού κράτους» και  αναβίωση του Ισλάμ, κυρίως μετά την άνοδο στην εξουσία του Κόμματος της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Ταγίπ Ερντογκάν. Με την  αναβίωση του Ισλάμ το θέμα της θέσης των γυναικών και το σύμβολο της μαντίλας πρωτοστατούν στην επικαιρότητα. Οι θέσεις των γυναικών που ασπάζονται τις αξίες του κοσμικού κράτους συγκρούονται έντονα με τις ισλαμίστριες φεμινίστριες. Η αντιπαράθεση εκφράζεται στο πεδίο της εργασίας και στους ρόλους των γυναικών στη δημόσια ζωή. Οι πρώτες υποστηρίζουν ότι η πρόοδος επιτυγχάνεται με το να ακολουθήσουν το δρόμο των σύγχρονων φεμινιστριών της Δύσης, ενώ οι ισλαμίστριες οραματίζονται ένα «αληθινό» Ισλάμ και υποστηρίζουν ότι η πρόοδος για τις γυναίκες μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο στο πλαίσιο της ισλαμικής πίστης. Και η «μαντίλα» βρίσκεται στο κέντρο της αντιπαλότητας.

Αν και  δεν είναι δυνατόν στις λίγες αυτές γραμμές να γίνει μια ολοκληρωμένη αντιπαράθεση και εκτίμηση των θέσεων των ισλαμιστριών και μη φεμινιστριών της Τουρκίας, στο πλαίσιο των αδιαμφισβήτητων αξιών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του δυτικού πολιτισμού και  εκφράζοντας την πάγια ιδεολογία του Συνδέσμου για τα Δικαιώματα της Γυναίκας, που υπήρξε πρωτοπόρος για τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών και γενικά τη θέση και το ρόλο τους στην κοινωνία, τάσσομαι με τη θέση των  φεμινιστριών που υποστηρίζουν τις δυτικές αξίες του φεμινισμού, που κυρίως εκφράζει τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους. Αυτή άλλωστε η θέση στηρίζεται και στις επίσημες, από ετών,  επιδιώξεις της Τουρκίας για την ένταξή της στις χώρες της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης. Και αυτό το θέμα όμως βρίσκεται σε εκκρεμότητα και με πολλές πολιτικές προεκτάσεις.

Στα πλαίσια του οικουμενικού ανθρωπιστικού δικαίου, αρχής γενομένης από την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου  του 1948,  η Τουρκία έχει αποδεχθεί και τη Διεθνή Σύμβαση για την Εξάλειψη των Διακρίσεων σε Βάρος των Γυναικών, τη γνωστή με τα αρχικά της από τον τίτλο της στ’  αγγλικά CEDAW. Ειδικά   η παρ. στ΄ του άρθρου 2 της Σύμβασης αυτής, η οποία θεωρείται ως το «ιερό  Ευαγγέλιο  των δικαιωμάτων των γυναικών», ορίζει ότι τα κράτη οφείλουν:
«να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων και νομοθετικών διατάξεων, για να τροποποιήσουν ή να καταργήσουν κάθε νόμο, κανονιστική διάταξη, έθιμο ή συνήθεια που αποτελεί διάκριση κατά των γυναικών»

Κλείνοντας θα πρέπει ιδιαίτερα να τονιστεί ότι η Αραβική ΄Άνοιξη που ξεκίνησε πριν από δύο χρόνια στην Αίγυπτο, τόσο ελπιδοφόρα ειδικά για τις μουσουλμανικές χώρες και ιδιαίτερα για τις γυναίκες, σήμερα έχει εκτραπεί σε εφιάλτη για την ειρήνη και τα δικαιώματα του ανθρώπου στις μουσουλμανικές χώρες, αλλά εξαπλώνεται επικίνδυνα και στη Δύση. Σ’  αυτή τη θλιβερή πραγματικότητα η προστασία  της  προσωπικότητας και των γυναικών  και των ελευθεριών, που πηγάζουν και από το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο αποτελεί αναμφίβολα  τη μέγιστη προτεραιότητα.

elzoni.gr